Stargard Szczeciński.html
 
| ca | de | en | es | fr | it | nl | no | pl | pt | ru | ro | fi | sv | tr | vo |


 

Panorama Stargardu od południa, po lewej, najwyższa wieża - kościoła św. Jana, niższa - wieża kościoła Świętego Ducha, z prawej zaś strony wieża Kościoła Mariackiego
Panorama Stargardu od południa, po lewej, najwyższa wieża - kościoła św. Jana, niższa - wieża kościoła Świętego Ducha, z prawej zaś strony wieża Kościoła Mariackiego

Współrzędne: 53°20′0″N 15°02′0″E / 53.33333, 15.03333

Stargard Szczeciński
Herb Flaga
Herb Stargardu Szczecińskiego Flaga Stargardu Szczecińskiego
Województwo zachodniopomorskie
Powiat stargardzki
Gmina
 - rodzaj		 Stargard Szczeciński
miejska
Założono IX wiek
Prawa miejskie 24 czerwca 1243
Prezydent miasta Sławomir Pajor
Powierzchnia 48,08 km²
Położenie (punkt) 53° 20' N
15° 02' E
Wysokość 20 m n.p.m.
Ludność (2007)
• liczba
• gęstość
• aglomeracja
70 217
1460,4 os./km²
szczecińska
Strefa numeracyjna
(do 2005)		 091
Kod pocztowy 73-100 do 73-110
Tablice rejestracyjne ZST
Położenie na mapie Polski
"Tło mapy lokalizacyjnej, z zaznaczonymi granicami"
"Stargard Szczeciński"
Stargard Szczeciński
TERC10
(TERYT)		 4324314011
SIMC10 0979596
Miasta partnerskie Niemcy Elmshorn
Łotwa Saldus
Dania Slagelse
Niemcy Stralsund
Holandia Wijchen
Hasło promocyjne: Stargard - Klejnot Pomorza
Urząd miejski3
ul. Czarnieckiego 17, 73-100 Stargard Szczeciński
tel. 091 578-48-81; faks 091 578-48-89
(e-mail)
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Wiadomości w Wikinews
Stargard Szczeciński w Wikicytatach
Strona internetowa miasta

Stargard Szczeciński (pom. Stôrgard, łac. Stargardia, niem. Stargard in Pommern, Stargard an der Ihna) to miasto i gmina w województwie zachodniopomorskim, w powiecie stargardzkim, na równinie Pyrzycko-Stargardzkiej, nad Iną. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa szczecińskiego. Początki istnienia stałych osad ludzkich sięgają VI wieku[1], jest jednym z najstarszych miast Polski. Najstarsze (obok Szczecina) miasto na Pomorzu – prawa miejskie w 1243[2]. Rozwojowi osady sprzyjało położenie przy krzyżujących się szlakach handlowych, prowadzących z Santoka do Wolina i ze Szczecina do Kołobrzegu. Ważny węzeł komunikacyjny oraz ośrodek przemysłowy, usługowy i kulturalny. Miasto jest siedzibą powiatu stargardzkiego i gminy. Wraz ze Szczecinem, Świnoujściem, Policami, Goleniowem i Gryfinem tworzy aglomerację szczecińską

Według danych z 31 grudnia 2007, miasto miało 70 217 mieszkańców1.

Spis treści

edytuj Geografia

edytuj Położenie i obszar

Miasto położone jest nad rzeką Iną przy drogach krajowych nr 10 oraz nr 20, w odległości 46 km od granicy państwa, 36 km od Szczecina, 35 km od międzynarodowego portu lotniczego w Goleniowie, 180 km od Berlina i 120 km od terminalu promowego w Świnoujściu. Leży na pograniczu dwóch wielkich krain geograficznych, Niziny Szczecińskiej i Pojezierza Pomorskiego, co ma duży wpływ na zróżnicowanie typów krajobrazu w najbliższej okolicy.

Według danych z roku 20026, Stargard Szczeciński ma obszar 48,1 km², w tym:

  • użytki rolne: 34%
  • użytki leśne: 2%

Miasto stanowi 3,17% powierzchni powiatu.

Stargard Szczeciński tworzą następujące dzielnice: Stare Miasto, Burzykowo, Giżynek, Kluczewo, Mokrzyca, Mroczeń, Osetno, Przedmieście Barnimowskie, Przedmieście Poznańskie, Przedmieście Szczecińskie, Pszczelnik, Zarzecze, Źródelnia.

Osiedla mieszkalne Stargardu: Osiedle Pyrzyckie, Osiedle Letnie, Osiedle Hallera, Osiedle Zachód, Osiedle Chopina, Osiedle Tysiąclecia, Osiedle Kopernika.

Okoliczne wsie: Golczewo, Grabowo, Grzędzice, Lipnik, Klępino, Kunowo, Skalin, Strachocin, Strzyżno, Święte, Witkowo, Żarowo, Morzyczyn, Motaniec

edytuj Rzeźba terenu i geologia

Długość rzeki na terenie miasta do długości całkowitej
Rzeka Długość rzeki [%]
Ina 5,8%
Mała Ina 2,9%
Młynówka 100%
Krąpiel 1,4%
Kanał Ulgi 100%

Obecna rzeźba powierzchni Stargardu powstała w wyniku działalności lądolodu skandynawskiego, który uformował tzw. linię moren czołowych. Na obszarze Stargardu i jego okolic znajduje duże, ponad dwutysięczne skupisko pagórków drumlinowych, zw. stargardzkimi polami drumlinowymi. Wśród rzeźby terenu możemy także wyróżnić moreny denne faliste (we wschodniej części miasta), torfowiska (w okolicach Iny), oraz długie stoki (zarówno po wschodniej jak i zachodniej stronie miasta). Miasto położone jest w całości na terenie mezoregionu Równina Pyrzycko-Stargardzka, oraz na terenie mikroregionów: Równinna Kluczewska, Równina Klępińska, Drumliny Grzędzickie oraz w Dolinach Iny i Małej Iny.

Na terenie miasta występują trzy rodzaje gleb; gleby płowe, wytworzone z piasków naglinowych i zwartych glin, gleby torfowe (murszowe i mułowe) oraz najżyźniejsze gleby brunatne[3][4].

edytuj Klimat

Obszar miasta charakteryzuje się umiarkowanie wilgotnym klimatem, ze średnią roczną temperaturą powietrza na poziomie 7,7° – 7,9° C (temperatura lata w lipcu wynosi 17,9° C, zaś zimy w styczniu -1,3° C). Średnia liczba opadów na miesiąc wynosi 46 mm, a liczba dni deszczowych w roku 181. Średnia liczba dni z pokrywą śnieżną wynosi 40. Długość okresu wegetacyjnego wynosi 220 dni, a jego początek przypada na 31 marca[5].

Średnie wartości temperatur i opadów w Stargardzie[6]
Miesiąc Sty Lut Mar Kwi Maj Czer Lip Sie Wrz Paź Lis Gru Rocznie
Śr. temperatura [°C] -0,46 0,35 3,28 8,36 13,79 16,69 19,09 19,03 14,24 9,68 3,61 0,41 9,01
Opady [mm] 38 29 32 38 51 62 71 60 52 43 47 46 569

edytuj Demografia

Dane z 31 grudnia 20062:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób  % osób  % osób  %
populacja 70 453 100 36 561 51,9 33 892 48,1
gęstość zaludnienia
(mieszk./km²)		 1464,7 760,1 704,6

Stopa bezrobocia na dzień 31 października 2008 wynosiła 4,9%[7].

Według danych z roku 20071, średni dochód na mieszkańca wynosił 1977,48 zł.

Stargard, liczy ok. 71 tys. mieszkańców, plasuje się na trzecim miejscu pod tym względem wśród miast województwa zachodniopomorskiego. W ostatnich latach ludności przybywa nieco wolniej niż w poprzedniej dekadzie. Tendencja spadkowa charakteryzuje również procesy migracji do miasta, oraz ujemny przyrost naturalny.

Przyrost ludności Stargardu w ciągu wieków nie był równomierny. Był on zakłócany przez liczne wojny, klęski żywiołowe oraz epidemie.

Struktura płci i wieku mieszkańców Stargardu wg danych1 z 31 grudnia 2006

Zobacz więcej w osobnym artykule: Ludność Stargardu Szczecińśkiego.

edytuj Historia

Stare Miasto, 1931, zdjęcie lotnicze
Obecna ul. Mieszka I, w głębi Kolegiata NMP
Brama Portowa
Brama Pyrzycka
Zobacz więcej w osobnym artykule: Historia Stargardu Szczecińskiego.

Stargard Szczeciński należy do najstarszych grodów na Pomorzu Zachodnim. Początki jego powstania sięgają VIII - IX wieku, gdy to około 1 km na południe od dzisiejszego centrum rozwinęła się osada Osetno. Jej mieszkańcy przyczynili się do budowy grodu w zakolu rzeki Iny - w okolicy obecnie istniejącej Baszty Białogłówki.

Gród otoczony został wałami drewniano-ziemnymi, a od wschodu i północy dodatkowo chroniło go koryto rzeki Iny. W następnych stuleciach pomiędzy X a XII wiekiem, na południe od umocnionego grodziska powstało otwarte podgrodzie. Rozwojowi osady sprzyjało położenie przy krzyżujących się szlakach handlowych, prowadzących z Santoka do Wolina i ze Szczecina do Kołobrzegu. Przyspieszony rozwój ośrodka grodowego nastąpił po nadaniu magdeburskich praw miejskich w 1243 roku przez księcia pomorskiego Barnima I. Od 1292 roku Stargard został przeniesiony na prawa lubeckie korzystniejsze dla warstwy kupców i rzemieślników. W mieście zostały osadzone dwa zakony joannitów i augustianów, zaczęli przybywać liczni osadnicy z terenu Niemiec i Flandrii, Stargard stał się członkiem związku hanzeatyckiego, wspierającego interesy kupców.

Pod koniec XIII wieku wyburzono obramowania starego grodziska i przystąpiono do budowy murów kamienno - ceglanych, obejmujących zarówno teren dawnego grodu, jak i rozbudowanego podgrodzia. Ina stała się ważną drogą komunikacyjną, po której barkami płynęło zboże i inne towary z ziemi pyrzyckiej i stargardzkiej do krajów zachodnich i nadbałtyckich. Podczas wojny trzydziestoletniej miasto zostało zdziesiątkowane z powodu głodu, chorób i pożarów, wskutek czego liczba ludności spadła o około 90%. Na mocy Traktatu Westfalskiego Stargard od 1648 roku dostał się pod panowanie Brandenburgii, a w 9 lat później przez miasto przejeżdżał hetman Stefan Czarniecki na czele konnicy, w pogoni za wycofującą się armią szwedzką. Druga połowa XVII i XVIII wieku to okres powolnej odbudowy zniszczonego grodu.

W połowie XIX wieku nastąpił przełom gospodarczy. Stargard w 1846 roku uzyskał połączenie kolejowe ze Szczecinem i Berlinem, a nieco później z Poznaniem i Koszalinem. W 1905 r. miasto liczyło 26.907 mieszkańców, w ogromnej większości Niemców[8].

Oddzielny rozdział w historii stanowi okres II wojny światowej. Cała produkcja przemysłowa została ukierunkowana na potrzeby wojny. W mieście już od 1939 roku powstał duży obóz jeniecki, tzw. Stalag II D. 5 marca 1945 r. Stargard został zajęty przez żołnierzy I Frontu Białoruskiego. Miasto doznało bardzo ciężkich zniszczeń (72%), a jego zabytkowa część (Stare Miasto) spłonęła całkowicie.

Stargard został przekazany Polsce. Nowa administracja dokonała wysiedlenia dotychczasowych mieszkańców miasta do Niemiec, zastępując ją do polskimi, a także ukraińskimi przesiedleńcami (w ramach akcji "Wisła"). Mimo ogromnej skali zniszczeń udało się zreorganizować gospodarkę miasta i dokonać jego częściowej odbudowy. Otwierano liczne zakłady przemysłowe. Na początku lat 90. XX wieku Stargard jak i inne miasta przeżył kryzys gospodarczy związany ze zmianą ustroju oraz z postępującą komputeryzacją przedsiębiorstw. W 2003 r. rozpoczął działanie Stargardzki Park Przemysłowy.

edytuj Historia nazwy

Na przestrzeni prawie dziewięciuset lat nazwa miasta zmieniała się wielokrotnie. Nazwa Stargard ma niewątpliwie pochodzenie słowiańskie i stanowi charakterystyczną dla języka pomorskiego postać nazwy "stary gród", występującej w różnych formach na całej Słowiańszczyźnie. Część gard jest bardzo stara - nie doszło tu do metatezy (przestawki) i pozostała niezmieniona, w pozostałych językach słowiańskich zaszła metateza i dlatego po polsku jest gród, po czesku hrad, po rosyjsku город (translit. gorad). Nazwa jest zrostem przymiotnika stary i apelatywu grod (pol. gród)[9]

Po raz pierwszy wzmianka o nazwie miasta pojawiła się w 1124, kiedy to kronikarz Ebbo, opisujący misję św. Ottona z Bambergu wspomniał jego pobyt w grodzie Zitarigroda. Kolejny zapis pochodzi z 1140, kiedy to castro Stargrod wymieniony był w bulli papieża Innocentego II, jako gród mający należeć od tej pory do biskupstwa w Wolinie. W późniejszym czasie spotykamy wiele form podobnie brzmiących:

  • Stargard (1186)
  • Stergard (1187)[9]
  • Starogard (1188)
  • Starigart (1217)
  • Ztaregard (1220)
  • Staregarde (1234)
  • Staregrod (1238)
  • Stargardia (1328)[9]
  • Stargrod
  • Stargardt (1618, na mapie Lubinusa)
  • Pommersch Stargart (niem. Pomorski Stargart, 1890)[9]
  • Przed 1945 niemiecka nazwa brzmiała Stargard in Pommern (Stargard na Pomorzu) lub Stargard an der Ihna (Stargard nad Iną).

Pierwszą powojenną nazwą miasta był Starogród, a następnie Starogard nad Iną. W 1950 przyjęta została obecna nazwa miasta Stargard Szczeciński.

edytuj Spór o przymiotnik szczeciński w nazwie miasta

W 1999 Towarzystwo Przyjaciół Stargardu rozpoczęło kampanię mającą na celu usunięcie z nazwy miasta przymiotnika szczeciński. Rada Miejska przeprowadziła konsultacje społeczne, w których wzięło udział 5667 osób, (co stanowiło ponad 10% osób uprawnionych do głosowania), 67,01% biorących udział opowiedziało się za zmianą. Rada Miejska w listopadzie 2000 skierowała wniosek do Rady Ministrów o zmianę nazwy miasta, który rok później został odesłany do Stargardu bez rozpatrzenia.

Argumentem za dodaniem przymiotnika szczeciński miała być przede wszystkim chęć uniknięcia błądzenia korespondencji między Stargardem a Starogardem w województwie pomorskim. Ten argument przestał mieć znaczenie z chwilą wprowadzenia w 1975 roku w korespondencji kodów pocztowych.

W chwili obecnej Stargard jest jednym z największych miast na świecie z przydomkiem pochodzącym od innej miejscowości[10].

edytuj Symbole miasta

Średniowieczna pieczęć miasta
dawny herb Stargardu
  • Herb – w obecnej formie uchwalony przez Radę Miejską w 1913 roku, choć stary herb był w użyciu aż do zakończenia II wojny światowej. Tarcza herbowa jest podzielona na dwa pola. Na lewym polu znajduje się gryf pomorski, nawiązujący do łączności z Księstwem Pomorskim i Pomorzem, na lewym zaś błękitna wstęga symbolizująca rzekę Inę, która przepływa przez miasto.
  • Flaga – Jest to płat tkaniny o stosunku wysokości do długości 2/5 składa się z poziomych pasów w układzie równoległym. Dwa pasy skrajne w kolorze błękitnym, dwa pasy wewnętrzne w kolorze czerwonym, pas środkowy w kolorze białym. Z lewej strony flagi umieszczony jest herb o wysokości nie większej niż 7/10 szerokości płata. Projekt flagi wykonał stargardzki artysta-plastyk Piotr Kosmal[11].
  • Baner - baner stanowi prostokąt o stosunku wysokości do długości 5/2 i składa się z pionowych pasów w układzie równoległym. Dwa pasy skrajne w kolorze błękitnym, dwa pasy wewnętrzne w kolorze czerwonym, pas środkowy w kolorze białym. Pośrodku górnej połowy banera umieszczony jest herb Miasta Stargardu Szczecińskiego[12].
  • Hejnał – został on skomponowany na trąbkę w 2002 roku przez Waldemara Cieślaka. Jest on codziennie o godzinie 12:00 odtwarzany z fasady frontowej ratusza.
  • Święto – święto miasta obchodzone jest 24 czerwca w rocznicę nadania Stargardowi w 1243 roku praw miejskich. W mieście obchodzony jest także 5 marca w rocznicę zdobycia Stargardu przez wojska radzieckie (1945 r.)

edytuj Architektura

Mapa Stargardu i okolic z ok. 1910
ul. Wyszyńskiego, 1930
Ulica Wyszyńskiego, 2008
Stare Miasto, kolegiata NMP i szczyt ratusza
Baszta Tkaczy i Basteja
Baszta Białogłówka
Baszta Morze Czerwone

edytuj Rozwój urbanistyczny

Najstarszym trwałym elementem struktury przestrzennej Stargardu jest grodzisko w Osetnie, położone około 1,5 km na południowy zachód od późniejszego miasta, wśród podmokłych łąk szerokiej w tym miejscu doliny Iny. Duży gród o średnicy 200-300 m, dziś prawie nieczytelny w terenie, stanowił miejsce schronienia dla mieszkańców pobliskich nieobronnych osad w Strachocinie, Ulikowie i Stargardzie. Najpóźniej w połowie X wieku gród został opuszczony wskutek utworzenia nowego ośrodka na terenie dzisiejszego miasta - być może wówczas powstała nazwa Zitarigroda (Stargard, stary gród), która pojawiła się w źródłach po raz pierwszy w roku 1124.

Drugi stargardzki gród wzniesiono na przełomie IX i X wieku na sztucznie wyrównanym terenie, otoczonym od wschodu i północy skręcającą tu dawniej Iną, w pobliżu przeprawy przez rzekę oraz istniejącej tu od początku IX wieku nieobronnej osady. Najstarsze umocnienie grodu stanowi wał ziemno-drewniany, zastąpiony w X - XII wieku konstrukcją skrzyniową wypełnioną głazami. Gród funkcjonował od 1295 roku, gdy książę przekazał jego obszar miastu. Pozostałością grodu jest dziś wzniesienie w sąsiedztwie baszty Białogłówki przy północno-wschodnim narożu Starego Miasta.

Położona między grodem i Małą Iną osada przejęła rolę podgrodzia. Wzdłuż moszczonych drewnem ulic stały drewniane chaty, a całość terenu otoczona była wałem z palisadą. Pod koniec XII wieku na wzgórzu po zachodniej stronie Małej Iny osiedlili się joannici. Wokół domu zakonnego powstała wkrótce osada, rozwijająca się w kierunku wschodnim, ku położonemu bezpośrednio nad rzeką placowi targowemu. Nie zabudowany jeszcze teren pomiędzy osadą i targowiskiem zajął wkrótce klasztor oo. Augustianów. W ten sposób w północnej części późniejszego Starego Miasta powstał rozciągnięty w poprzek Iny zespół osadniczy, którego osią była wiążąca wszystkie człony, biegnąca z zachodu na wschód, droga handlowa ze Szczecina do Chociwla i dalej przez Białogard nad brzeg Bałtyku.

Przypływ ludności, jaki nastąpił po nadaniu Stargardowi praw miejskich, pociągnął za sobą dalsze powiększenie zabudowanego obszaru. Warunki fizjograficzne dopuszczały rozwój terytorialny jedynie w kierunku południowym od istniejącego już zespołu osad. Ostateczne granice miasta musiały być ustalone do końca XIII wieku, kiedy przystąpiono do wznoszenia murów obronnych. Średniowieczny Stargard otoczony był od południowego wschodu, wschodu i częściowo północy głównym korytem Iny, a ku zachodowi wspinał się na wydłużone wzgórze górujące nad doliną. Różnica poziomów między punktem położonym najwyżej (Bastion "Rondel", obok kościoła św. Jana) a miejscem najniższym (brama Młyńska) wynosi ok. 20 m. Przez obszar objęty murami przepływa Mała Ina, dzieląc go na dwie nierówne części. Do 1945 roku w planie Starego Miasta widoczne były ślady osadnictwa przedlokacyjnego w postaci ciągu obecnych ulic Chrobrego i Gdańskiej wraz z szeregiem poprzecznych uliczek oraz bardziej regularna siatka bloków zabudowy wytyczonych po 1253 roku.

Już w XIV wieku poza zasięgiem obwarowań powstały dwa przedmieścia zwane Wik (niem. Wiek) i Kępa (niem. Werder). W XV wieku istniały także dwa mniejsze przedmieścia wschodnie, przy drodze do Chociwla i zachodnie św. Jobsta, które nazwę wzięło od kaplicy i szpitala położonego w tym rejonie. Mieszkańcy przedmieść posiadali własny samorząd, w przypadku Kępy utrzymany aż do początku XIX wieku, a ich głównym zajęciem było rolnictwo i ogrodnictwo. Wśród zabudowy przedmieść obok domów mieszkalnych znajdowały się liczne budynki gospodarcze. Każda z tych osad posiadała własna kaplicę: Wik i Kępa kaplicę św. Gertrudy, przedmieście wschodnie kaplicę św. Jakuba. Przed bramą Pyrzycką zgrupowane były szpitale i związane z nimi kaplice trzech instytucji dobroczynnych: św. Ducha, św. Jerzego oraz przytułku dla ubogich.

Kształt przestrzenny, jaki uzyskało miasto do końca XV wieku, przetrwał bez większych zmian do pierwszej połowy XIX wieku. W 1625 roku rejestr podatkowy wykazywał 780 domów w obrębie murów, 105 na kępie i 75 na Wiku. Przez wiele stuleci nie ulegała również zmianom sieć dróg: szlak ze Szczecina prowadził do miasta przez bramę Świętojańską, a opuszczał je bramą Wałową, rozgałęziając się następnie w kierunku Chociwla i Suchania. Drogi do Pyrzyc i Skalina biegły od bramy Pyrzyckiej.

Dopiero w 1845 roku przebito w murach przejazd w kierunku Suchania (tzw. Nowa Brama). Budowa linii kolejowej wraz z dworcem w odległości około 1 km na zachód od Starego Miasta spowodował szybki rozwój przedmieścia Jobsta. Powstało tam wiele domów mieszkalnych, a głównie Jobststrasse (obecnie ulice Czarnieckiego i Piłsudskiego) wzniesiono też kilka budynków urzędowych, wodociągową wieżę ciśnień i niewielki neogotycki kościół (obecnie cerkiew pw. śś. Piotra i Pawła). Na północ od Starego Miasta skupiły się zakłady przemysłowe, poprowadzono tam bocznice kolejowe i zlokalizowano stację Stargardzkiej Kolei Wąskotorowej. Na wschód od Kępy powoli wzrastało nowe przedmieście przy szosie do Suchania. W okresie międzywojennym nastąpił dalszy rozwój przestrzenny miasta w kierunku zachodnim. Za torami kolejowymi przy drodze do Szczecina w wyniku planowanych działań urbanistycznych zbudowano tzw. osiedle miejskie, złożone z domów dwu- i wielorodzinnych w otoczeniu zieleni, z podstawowymi obiektami usługowymi i socjalnymi.

Szybki wzrost liczby mieszkańców po drugiej wojnie światowej postawił przed polskimi urbanistami zadanie wydatnego zwiększenia zasobów mieszkaniowych. Po wyczerpaniu możliwości remontów i adaptacji istniejących budynków sięgnięto po rozwiązanie rozpowszechnione w owym czasie w całym kraju - wznoszenie zespołów typowych bloków mieszkalnych. Zabudowa tego typu powstała przy dzisiejszych ulic: Wyszyńskiego, Piłsudskiego oraz zbudowano kilka dużych osiedli m.in. os. Zachód, os. Pyrzyckie, os. Letnie.

Zagospodarowanie Starego Miasta stanowiło odrębny problem urbanistyczny i konserwatorski. Niemal całkowicie zniszczenie budynków mieszkalnych, z zachowanymi w różnym stanie monumentalnymi zabytkami architektury gotyckiej, przemawiało za przyjęciem zasady odbudowy wybranych, najcenniejszych obiektów a nie rekonstrukcji całego zespołu. Przygotowany projekt przewidywał zachowanie historycznej siatki ulic oraz rekonstrukcję i wyeksponowanie budowli zabytkowych. Nowe budynki o ograniczonej liczbie kondygnacji i spadzistych dachach dostosowane były do skali miasta. Zgodnie z powyższymi założeniami zrealizowano, niestety tylko wznoszoną w pierwszym etapie zabudowę w zachodniej części Starówki. Na wyglądzie wschodnich kwartałów Starego Miasta odcisnęły piętno tendencje do powiększania gęstości zaludnienia i zbudowano 5 dziesięciopiętrowych wieżowców z tzw. wielkiej płyty. Efektem jest poważne zniekształcenie sylwetki miasta i zatarcie przebiegu niektórych dawnych ulic.

edytuj Zabytki

Zobacz więcej w osobnym artykule: Zabytki Stargardu Szczecińskiego.

edytuj Stare Miasto

Na terenie Starego Miasta w jego okolicy znajdują się 22 zabytki. Zespół ten ma wielką wartość zarówno z uwagi na wysoką rangę artystyczną poszczególnych obiektów, jak i wobec faktu, że na obszarze Starego Miasta zachowały się w niewiele zmienionym stanie prawie wszystkie architektoniczne dominanty z najświetniejszego okresu jego dziejów. Panującym tu stylem jest późny gotyk w mniejszej części barok. Przeważającym materiałem budowlanym jest duża średniowieczna cegła, nadająca najczęściej nietynkowanym elewacjom charakterystyczną, ciemnoczerwoną barwę.

Pomimo znacznych zniszczeń wojennych, w mieście jest wiele wartych obejrzenia zabytków.

  • Ratusz - największy wśród średniowiecznych na Pomorzu Zachodnim, zbudowany w XIII wieku, przebudowany w XV.
  • System obwarowań miejskich - pochodzący z II poł. XIII wieku, stanowiły najpotężniejszy system obronny na Pomorzu:
    • Brama Pyrzycka - najpiękniejsza brama miejska na Pomorzu, zbudowana pod koniec XIII wieku.
    • Brama Wałowa - jedyna brama na Pomorzu, która stylowo łączy gotyk z renesansem, na bramie znajduje się jedyny na Pomorzu wykusz latrynowy, zostałą zbudowana pod koniec XIII wieku.
    • Brama Młyńska - jedyna w Polsce i jedna z dwóch na świecie brama położona nad korytem rzeki, wzniesiona w połowie XV wieku.
    • Brama Świętojańska, obecnie neogotycki tunel z końca XIX wieku, który miał stanowić podstawę dla monumentalnego pomnika Bismarcka.
    • Baszta Morze Czerwone – najokazalsza i największa baszta miejska w Polsce (34 m), zbudowana około 1500 roku.
    • Baszta Tkaczy, zwana także Lodową, wzniesiona w połowie XV wieku.
    • Baszta Białogłówka pochodzi z początku XV wieku.
    • Basteja - jedyny tego typu budynek na Pomorzu, zbudowna w XVI wieku.
    • Arsenał - stanowi unikat na Pomorzu, ponieważ w żadnym z miast nie zachowała się budowla o podobnym przeznaczeniu.

Zabytki Stargardu Szczecińskiego znajdują się na Europejskim Szlaku Gotyku Ceglanego.

edytuj Pozostałe dzielnice

edytuj Gospodarka i przemysł

Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej

edytuj Historia

Na rozwój przemysłu w Stargardzie w poł. XIX wieku wpływ miała budowa linii kolejowej łączącej Stargard ze Szczecinem i dalej do Berlina (1843-1846). Zakłady przemysłowe lokalizowane były na północy i północnym wschodzie miasta, gdzie miały łatwy dostęp do bocznic kolejowych. Pierwszym ważnym zakładem była wytwórnia koniaków i likierów kupca F. J. Mampe'go (1835), zaś pierwszym zakładem stworzonym po budowie linii kolejowej była gazownia (1856), która zaczęła oświetlać miasto lampami. W roku 1858 otworzono Warsztaty Remontowe Urządzeń Kolejowych (późniejsze ZNTK), przy Garbestraße (dzisiejsza I Brygady). Pierwszą załogę stanowiło 115 osób, tj. prawie 7% ogółu mieszkańców ówczesnego miasta. W rok później kupiec Meisner uruchomił fabrykę papy smołowej i asfaltu, w której w 1869 wynaleziono i opatentowano papę bitumiczną.

W późniejszym czasie w szybkim tempie otwierano wiele zakładów i przedsiębiorstw oto niektóre z nich:

  • Cukrownia w Kluczewie (1889)
  • Rzeźnia miejska (1897)
  • sieć wodno - kanalizacyjna (1897)
  • Nowy wielki młyn (1922)
  • Warsztaty Naprawcze Sprzętu Rolniczego (przed 1939)

Po wojnie potrzeba pożywienia dla nowo przybyłych osadników sprawiła, że już w 1945 uruchomiono piekarnię i mleczarnię. Także w tym roku uruchomiono już ZNTK i Zakład Sprzętu Motoryzacyjnego. Silnie rozwijająca się gospodarka i potrzeby ludności sprawiły, że od lat 60. XX wieku otwierano zakłady:

  • 1961 Miejski Zakład Komunikacji - wprowadził na trasę 3 linie autobusowe.
  • 1966 Bacutil - zakład produkujący paszę dla zwierząt
  • 1971 Luxpol - pierwszy w regionie zakład przemysłu dziewiarskiego
  • 1975 Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej zaopatrujące mieszkańców w ciepłą wodę i ogrzewanie

edytuj Sytuacja obecna

Obecnie Stargard stanowi regionalny ośrodek równoważenia rozwoju[14] z wyraźna przewagą przemysłu lekkiego. Jest silnym ośrodkiem gospodarczym i przemysłowym[14], w którym ważny udział ma przemysł spożywczy (cukrowniczy, mleczarski, cukierniczego), elektromaszynowy (odlewniczy, produkcja taboru kolejowego) oraz włókienniczy.

Władze Stargardu w 2003 otworzyły przy drodze krajowej nr 10 na pow. 150 ha Stargardzki Park Przemysłowy, który jest inkubatorem przedsiębiorczości. Obecnie (2006) trwa budowa trzech fabryk na terenie SPP. 31 lipca 2006 Koncern Bridgestone podpisał z miastem umowę na budowę fabryki opon na byłym radzieckim lotnisku w Kluczewie, która rozpoczęła się wiosną 2007, a zakończy się we wrześniu 2008 roku[15]. Jest to największa inwestycja tego typu na Pomorzu Zachodnim, jej wartość wynosi 200 mln euro (750 miejsc pracy)[16].

64,93% mieszkańców aktywnych zawodowo jest zatrudnionych w usługach, 33,36% w przemyśle, 1,72% w rolnictwie [17]

Obecnie w Stargardzie działa 10 zakładów produkcyjnych i przedsiębiorstw posiadających certyfikat jakości ISO 9001[18].

edytuj Handel

Centrum Handlowe “Rondo”

Największym skupiskiem usługowym jest ulica Wyszyńskiego i jej otoczenie. W mieście istnieją cztery targowiska: przy ul. Reya (największe; 120 miejsc handlowych), Płatnerzy, Szczecińskiej i na os. Zachód. Pierwszym otwartym w Stargardzie sklepem wielkopowierzchniowym był w 2001 roku Kaufland, pierwszy sklep tej sieci w Polsce. Obecnie na terenie miasta działa 13 super- i hipermarketów. Największe centra handlowe położone są w śródmieściu: CH 2000, CH Rondo CH Zodiak. Najstarszym domem handlowym jest Milenium zbudowane w 1966 w tysięczną rocznicę chrztu Polski.

Od XII wieku do początku XX wieku centrum handlu było Stare Miasto. Na terenie miasta znajdowało się kilka targów, najważniejszy był Rynek Staromiejski (Markt), Rynek Drzewny (Holzmarkt, ob. Łokietka), Rynek Solny (dzisiejsza ul. Grodzka) oraz Rynek Mięsny (plac pomiędzy ratuszem a kościołem Mariackim). Wraz z rozwojem miasta usługowe centrum przesunęło się na wschód.

edytuj Transport i komunikacja

Układ komunikacyjny miasta
Śródmiejska Obwodnica Stargardu

Stargard jest usytuowany w tzw. bramie wjazdowej do zespołu wielkomiejsko - portowego Szczecina. Spełnia funkcję dużego węzła komunikacyjnego. Przecinają się tu ważne drogi kołowe i kolejowe.

edytuj Transport drogowy

W 1998 oddano do użytku Południowe Obejście Starego Miasta, gdzie krzyżują się wszystkie ważne drogi. Stworzenie tzw. małej obwodnicy Stargardu odciążyło od ruchu Stare Miasto i cenne zabytki. 28 maja 2008 ruszyła budowa południowej obwodnicy miasta, która wejdzie w skład drogi ekspresowej S10, jej oddanie do użytku planowane jest pod koniec 2009 roku[19].

edytuj Transport kolejowy

Zobacz więcej w osobnym artykule: Stargard Szczeciński (stacja kolejowa).

Pierwsze połączenie kolejowe miasto uzyskało w 1846, kiedy to 1 maja na stację w Stargardzie wjechała lokomotywa ciągnąca pociąg ze Szczecina. 4 marca 1846 została wydana koncesja na budowę Kolei Stargardzko-Poznańskiej (wówczas Kolei Starogrodzko-Poznańskiej)[20]. Całość linii oddano do użytku 9 sierpnia 1848 roku[21]. Wiosną 1857 rozpoczęto budowę linii Stargard-Koszalin, którą oddano do użytku 1 czerwca 1859 [22]. Po budowach dla celów ogólnopaństwowych zaczęto budować linie regionalne (drugorzędne); 31 sierpnia 1882 otwarto linię do Kostrzyna [23], a następnie 1 września 1895 linię do Piły, przez Ulikowo[24]. Dopełnieniem kolei krajowych i regionalnych były koleje wąskotorowe; pierwszy odcinek przez Starą Dąbrowę do Ińska otwarto 14 stycznia 1895, ostatni odcinek oddano do użytku 15 listopada 1910, całość kolei mierzyła blisko 120 km[25]

Lokomotywa Pt47 na stargardzkim dworcu kolejowym

W planach do realizacji jest uruchomienie miejskiej linii kolejowej, która połączyłaby centrum miasta z Kluczewem[26].

edytuj Transport lotniczy

Najbliższy międzynarodowy port lotniczy znajduje się w Goleniowie, 35 km od Stargardu. Na terenie miasta znajduje się byłe proradzieckie (Lotnisko Kluczewo), obecnie użytkowane niezgodnie z przeznaczeniem. Budynki po radzieckim garnizonie wojskowym przekształcone zostały w osiedle mieszkaniowe (Osiedle Lotnisko) .

edytuj Komunikacja miejska

Za transport komunalny odpowiada powołany w 1961 Miejski Zakład Komunikacji. Obecnie w Stargardzie kursuje 19 linii, w tym jedna nocna. Linie obsługują mieszkańców Stargardu i okolicznych miejscowości: Kobylanka, Żarowo, Witkowo, Strzyżno, Grzędzice, Lipnik, Zieleniewo (Jezioro Miedwie), Klępino, Małkocin, Storkówko, Koszewo, Koszewko i innych.

edytuj Turystyka

Kamienica gotycka z XV wieku
Wschodnia pierzeja rynku
Zobacz więcej w osobnym artykule: Szlaki turystyczne w powiecie stargardzkim.

Głównymi elementami stanowiącymi o rozwoju turystyki są zabytki Starego Miasta oraz przyrodnicze otoczenie miasta (Planty, jezioro Miedwie, rzeka Ina) [27] Na terenie miasta wytyczono trzy piesze szlaki turystyczne: Stargardzki Szlak Staromiejski Stargard - Klejnot Pomorza - żółty biegnie po okręgu stargardzkich plant oraz przechodzi przez Rynek Staromiejski. Trasa ma długość ok. 3 km i można ją zacząć z dowolnego miejsca, Szlak Anny Jagiellonki - niebieski został nazwany dla uczczenia Anny Jagiellonki, która w dniu 2 lutego 1491 wraz z orszakiem wyruszyła ze Stargardu do Szczecina w celu ożenku z Bogusławem X, jego długość to 35,2 km (3 km na terenie miasta) oraz Szlak im. Hetmana Stefana Czarnieckiego - czerwony nazwa szlaku upamiętnia pobyt wojsk polskich pod dowództwem hetmana, w tej okolicy. Łączna długość to 62,5 km (w granicach miasta-4 km)

Od 2006 roku Stargard leży na Europejskim Szlaku Gotyku Ceglanego.

Informacji turystycznej można zasięgnąć w Centrum Informacji Turystycznej przy Rynku Staromiejskim oraz w oddziale PTTK.

edytuj Punkty widokowe

  • Baszta Morze Czerwone (punkt czynny w sezonie letnim w godz. 10.00 - 18.00)
  • ul. Morska (granica administracyjna miasta)
  • Wieża Kolegiaty NMP, otwarta 24 czerwca 2006, czynna od poniedziałku do soboty w godz. 12-19

edytuj Hotele

Hotel Mały Młyn
Obelisk 15 Południk

W Stargardzie funkcjonuje 6 hoteli. Najwyżej sklasyfikowany jest otwarty w 2000 roku Hotel Restauracja Mały Młyn, przy ul. Gdańskiej 5, posiada trzy gwiazdki (40 miejsc noclegowych)[28]. Dwie gwiazdki posiadają Hotel INWIT zbudowany w 1988 roku przy hali sportowej Spójni, ul. I Brygady 1 (dysponuje 32 miejscami[29]) oraz otwarty w 2008 roku Hotel Restauracja Spichlerz, przy Czarnieckiego 10, dysponujący 65 miejscami[30]. Najstarszym hotelem w mieście jest jednogwiazdkowy Hotel PTTK, przy ul. Kuśnierzy 5 funkcjonujący od lat 60. XX w, posiada 30 miejsc noclegowych[31]. Istnieją także dwa hotele o niższym standardzie: Hotel Staromiejski przy ul. Spichrzowej 2 (104 miejsc noclegowych[32]) oraz Hotel Huzar na os. Hallera 11. Łączna ilość miejsc noclegowych w mieście wynosi 271.

W 2005 z noclegów w stargardzkich hotelach skorzystało 13 386 osób[27], w tym 3 183[27] turystów zagranicznych.

edytuj Piętnasty południk

Stargard jest położony dokładnie 15 stopni na wschód od południka zerowego, przebiegającego przez przedmieście Londynu Greenwich. Stanowi to dokładnie 1 godzinę różnicy między astronomicznym czasem londyńskim a środkowoeuropejskim, przyjętym w Polsce i w krajach sąsiednich. Taki umowny przebieg południków i wynikający z niego podział świata na strefy czasowe obowiązuje od 1884 roku.

Fakt położenia Stargardu na 15 południku długości geograficznej wschodniej upamiętnia kamienny obelisk znajdujący się przy ulicy Szczecińskiej nieopodal ronda 15. Południk. Obelisk ustawiony został przez Niemców prawdopodobnie w okresie międzywojennym. W ostatnich latach uległ on dewastacji, ale dzięki staraniom służb miejskich i członków PTTK, wiosną 1996 roku został odremontowany.

Przez Pomorze Zachodnie prowadzi trasa wycieczkowa szlakiem 15 południka. Wiedzie ona od Trzęsacza nad Morzem Bałtyckim przez Stargard do Trzcinnej koło Myśliborza.

edytuj Zieleń miejska

Zdjęcie lotnicze, w centrum Stare Miasto, otoczone plantami
Rzeka Ina w Parku Jagiellońskim
Park Chrobrego

edytuj Parki

  • Park Chrobrego obejmuje tereny od bramy Portowej, aż do bramy Pyrzyckiej, z amfiteatrem i aleją Słowiczą. Park ten stanowi najbardziej atrakcyjny teren do spacerów i wypoczynku. Znajduje się tu neogotycki kościół (ob. cerkiew), oraz wieża ciśnień. Wchodzi w skład plant stargardzkich. Znajdują się tu dwa pomniki przyrody: klon jawor o średnicy 3,03 m oraz buk zwyczajny o średnicy 4,47 m
  • Park pomiędzy Szosą Maszewską, a ul. Wiśniową
  • Park przy Technikum Rolniczym
  • Park Zamkowy d. Volks-Park położony jest na terenach od bramy Portowej do rzeki Iny, w sąsiedztwie najstarszej części miasta, gdzie zlokalizowane było grodzisko. Teren parku jest objęty nadzorem Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Jest częścią plant stargardzkich.
  • Park Piastowski położony jest obok murów miejskich na odcinku od bramy Pyrzyckiej do bastei. Uroku dodaje parkowi ciekawe ukształtowanie terenu oraz obecność rzadko spotykanych okazów flory. Wchodzi w skład plant stargardzkich.
  • Park Popiela d. Bismarck Pl. stanowi przedłużenie ciągu zieleni, opasującej Stare Miasto poniżej parku Piastowskiego aż do koryta rzeki Iny. Na jego obszarze spotykamy 32 gatunki drzew w wieku od 100 do 200 lat.
  • Park w Kluczewie
  • Park w Burzykowie
  • Park Jagielloński d. Blücher Pl. znajduje się po południowej stronie rzeki Iny, w porównaniu do innych parków jest najniżej położony, tj. 19-20 m n.p.m. W parku tym niekorzystne zmiany po wybudowaniu "małej obwodnicy", która wprowadziła hałas spowodowany przez ruch pojazdów. Znaleźć można tu sześć pomników przyrody: trzy wierzby Salix L, z czego największa posiada średnicę 4,16 m oraz trzy dęby szypułkowe.
  • Park 3 Maja d. Goethe-Park, Park 1 Maja został urządzony na terenie dawnego, starego cmentarza. Park posiada utwardzone alejki, ławki, piaskownice i chętnie wykorzystywany jest jako miejsce rekreacji.
  • Park Stefana Batorego (pomiędzy ulicami Kościuszki i Spokojną) park został urządzony w latach 1970 - 1975 na terenie wcześniejszego nowego cmentarza (Neuer Friedhof) z połowy XIX wieku. Przedłużeniem parku za ul. Kościuszki jest cmentarz Komunalny.
  • Park na Giżynku
  • Park Panorama (pomiędzy ulicami Na Grobli i Grunwaldzką) teren został urządzony w latach 1996 - 2000, kiedy to odtworzono alejki według starych założeń parkowych, oświetlono ciągi piesze, ustawiono ławki oraz zbudowano plac zabaw dla dzieci.

edytuj Cmentarze

  • Cmentarz Komunalny przy ul. Kościuszki został założony w 1910 przez Niemców i zajmuje powierzchnię ponad 18 ha. Teren jest zadrzewiony. Przy głównej alei rosną orzechy tureckie, zaś po południowej stronie spotykamy się z sosną wejmutką (pinius stronus L.), pochodzące z Ameryki Południowej, ponadto występują tu także buki, dęby, wiązy, lipy, kasztanowce. W pobliżu bramy głównej znajduje się pomnik poświęcony pamięci niemieckich mieszkańców Stargardu.
  • Nowy Cmentarz Komunalny na Giżynku został otwarty w 2002, a jego docelowa powierzchnia ma wynieść ponad 26 ha. Na terenie cmentarza został dom pogrzebowy z kaplicą, kolumbarium oraz budynek administracyjny.
  • Cmentarz Komunalny w Kluczewie
  • Cmentarz przykościelny w Kluczewie
  • Cmentarz Międzynarodowy Jeńców Wojennych, został stworzony po I wojnie światowej i znajdują się tu prochy żołnierzy polskich, rosyjskich, niemieckich, jugosłowiańskich, włoskich, i innych poległych na ziemi stargardzkiej oraz w obozach jenieckich podczas dwóch wojen światowych.
  • Burzykowo – Stary Cmentarz

edytuj Religia

Kościół św. Jana

Do 1945 roku najliczniejszą grupą wyznaniową byli ewangelicy (94,8%). Do 1938 zamieszkiwała tu dość duża grupa Żydów, stanowiąca ok. 2,5% ogółu mieszkańców. Żydzi posiadali swoją synagogę (z 1913 r.) położoną w pobliżu Spichlerza oraz swój cmentarz na wzgórzu Kalkenberg (teren dzisiejszego Zespołu Szkół Katolickich). Miasto zamieszkiwali także katolicy (2%), dysydenci (0,5%), luteranie (0,1%) oraz nieliczne grupy baptystów, grekokatolików, wyznawców Kościoła niemieckokatolickiego oraz 5 osób o nieokreślonej religii[33].

Obecnie najliczniejszą grupę wyznaniową stanowią katolicy[34]. W Stargardzie znajduje się kolegia